چند روز پيش جلسه نصب و راه اندازي سيستم تلفن گوياي يکي از سازمانها بود. در حين آموزش سيستم به کاربر مربوطه، يکي از مديران مجموعه براي مشاهده سيستم وارد شد. پس از اينکه مشخصات سيستم را برايشان توضيح دادم با قيافه حق به جانبي گفت: "پس سورس برنامه کو؟" گفتم منظور شما از سورس چيست؟ اگر منظورتان CD است که از روي آن بتوانيد نرم افزار را نصب کنيد بفرماييد اين هم CD. به اپراتور هم آموزش داده شده است تا بتواند به سادگي سيستم را نصب کند و اصولا براي اينکار نياز به تخصص خاصي نيست. اما اگر از سورس منظورتان کد برنامه است متاسفانه اين کد نمي تواند در اختيار شما قرار گيرد. با ناراحتي پاسخ داد: "يعني چي؟ مگر مي شود نرم افزار را بدون سورس آن خريد؟ نرم افزار بدون کد آن هيچ ارزشي ندارد."
آيا اين حرف درست است؟ .....

نرم افزار ها را بسته به شيوه توليد مي توان به دو گروه تقسيم نمود: نرم افزارهاي سفارشي و بسته هاي نرم افزاري
1- نرم افزارهاي سفارشي
2- بسته هاي نرم افزاري (Package)

در نرم افزارهاي سفارشي تمام عمليات تحليل، طراحي و پیاده سازی به شیوه مرسوم آن اجرا می شود و سیستم بر اساس شرایط موجود و نیازهای مشتری استفاده کننده ساخته می شود. در حالیکه در بسته های نرم افزاری ، تولید کننده با نیاز سنجی عمومی از کل بازار و در نظر گرفتن نیازهای مشتریان متفاوت اقدام به توسعه سیستمی می نماید که بتواند نه الزاما همه بلکه اکثر نیازهای مشتریان را پوشش دهد. در نرم افزارهای سفارشی، سیستم تولیدی منطبق بر نیازهای یک مشتری است در حالیکه در بسته های نرم افزاری این مشتری است که باید نیازهای خود را با سیستم جدید منطبق نماید. با این وجود یک بسته نرم افزاری خوش ساخت این امکان را برای مشتری فراهم می کند که بتواند تا حدودی نیازهای خود را در سیستم اعمال نماید. به عبارت دیگر با به کار گیری ابزارهای عمومی و ساخت قسمت های پویا در بسته های نرم افزاری این امکان فراهم می شود که هر مشتری با نیاز خود سیستم مورد نیاز خود را یا خود شخصا تنظیم نماید و یا این کار توسط فروشنده صورت می گیرد.
اما چه زمانی تولید کننده موظف به ارائه سورس برنامه به مشتری است؟ در هیچ زمانی مگر آنکه در قرارداد فروش مشخص شده باشد. به عبارت دیگر در حالت فروش سیستم به صورت یک بسته نرم افزاری عمومی طبیعتا سورس همراه آن نست چون اگر چنین باشد یعنی شما عملا به خریدار این امکان را داده اید که نرم افزار شما را در جای دیگری هم به فروش برساند. حتی در حالتی که نرم افزار به شکل سفارشی هم تولید می گردد، تولید کننده الزامی به تحویل سورس ندارد. تولید کننده صرفا موظف است که سیستم را مطابق نیازهای فنی و اطلاعاتی مشتری تولید کند. اما با این وجود در زمانی که در قرارداد صریحا مشخص شده باشد که سورس برنامه نیز بایستی به خریدار تحویل گردد فروشنده و یا تولید کننده می تواند با دریافت مبلغ بیشتری نسبت به فروش فقط سیستم این کار را انجام دهد. اما این مبلغ آنقدر زیاد است که عملا خریدار رغبت چندانی به خرید سیستم ندارد!
نکته حائز اهمیت دیگر آنکه معمولا سورس یک برنامه را نمی توان به صورت کامل به مشتری تحویل داد. با توجه به روشهای رایج تولید نرم افزار اکثر تولید کنندگان از کتابخانه ها (Library) و یا مولفه ها (Component) هایی استفاده می کنند که یا توسط خودشان تولید نشده است و از تولید کننده دیگری خریداری کرده اند که طبیعتا طبق قانون رعایت حق مولف (Copyright) صرفا در موارد مشخصی مجاز به ارائه آن به سایرین می باشند و یا توسط خودشان ساخته شده است که محصولی به جز محصول نهایی فروش رفته محسوب می شود و مشتری باید به صورت جداگانه آنها را خریداری نماید.
از طرف دیگر حتی اگر سورس کد برنامه به صورت کامل در اختیار مشتری قرار بگیرید این کد بدون مستندات آن عملا به یک چیز بی ارزش تبدیل می شود. معمولا سیستمهای نرم افزاری از تعداد خطوط برنامه زیاد و یا شیوه های پیچیده برنامه نویسی تشکیل شده اند و پر هستند از تکنیک ها، ساختمان داده ها و الگوریتم های متنوع. و این در حالی است که مستند سازی در اکثر پروژه های نرم افزاری به ندرت صورت می گیرد و حتی اگر چنین شود مستندا معمولا بی فایده و صرفا برای خالی نبودن عریضه تولید شده اند.
تنها در پروژه هایی که با یک متدولوژی خوب استاندارد و توسط Case Tools های مناسب تولید شده باشند حاوی مستنداتی هستند که برنامه را برای اشخاص دیگری به جز تولید کنندگان و حتی برای خود آنها در مراجعات بعد خوانا می کند.
حتی اگر سورس پروژه به صورت کامل و همراه مستند سازی به خریدار عرضه شود تجربه نشان داده است که هزینه تغییر سیستم تولید شده توسط شخصی دیگر کمتر از تولید مجدد یک سیستم جدید نیست!
بنابراین با جمع کردن همه این موارد می توان به چنین نتیجه گیری رسید که در هنگام خرید نرم افزار حتی اگر فروشنده حاظر به فروش سورس کد خود

باشد و سورس را خوب و کامل و به همراه مستندات آن ارائه نماید منطقی نیست که خریدار هزینه اضافی برای خرید آن صرف نماید. چون از آن سورس کد نمی تواند استفاده خوبی بنماید. بلکه بهتر است با یک هزینه کمتر نسبت به عقد یک قرارداد پشتیبانی خوب اقدام نماید تا تغییرات مورد نیاز آتی توسط خود تولید کننده اولیه و در چارچوب این قرارداد صورت گیرد.

داستانی است که در مواقعی که مشتری چنین نیازی دارد همیشه مطرح می کنم :"در زمانهای قدیم و در ایام برده داری ، یک روز شخصی را دیدند که مادر خود را به بازار برده دار ها می برد. گفتند مادرت را کجا می بری؟ گفت می برم برای فروش!! گفتند : آخر آدم حسابی چه کسی مادر خود را فروخته است؟ این چه کاری است که تو می کنی؟ گفت: یک قیمتی روی مادرم می گذارم که هیچکس نخرد!!!" حال ما هم چنین عمل می کنیم. شما سورس کد برنامه ما را می خواهید مشکلی نیست. الساعه تقدیم می کنیم ولی قیمتش می شود 100 میلیون تومان! اگر خواستید بخرید. من نه تنها قول می دهم سورس را با مستندات و با آموزش به صورت کامل به شما عرضه کنم بلکه قول می دهم آن را از روی کامپیوترهای خودمان هم پاک کنیم! اصلا قول می دهیم دیگر هیچ نوع نرم افزاری تولید نکنیم و از این بازار خارج شویم!!

همین!