چند روز پيش دو نفر از دانشجويان درس مهندسي نرم افزار به من مراجعه كردند. گويا در يكي از مراكز بزرگ بر اساس آشنايي هاي قبلي يك پروژه بزرگ به آنها پيشنهاد شده بود.وقتي در مورد پروژه صحبت مي كردند چشمانشان برق مي زد. با وجوديكه نگران بودند اما مي شد فهميد كه از اين قضيه خيلي خوشحال بودند و فكر مي كردند كه درهاي خوشبختي به رويشان باز شده است و حتما پولدار خواهند شد. اما نمي دانستند كه حالا چكار بايد بكنند!! شركتهاي ديگر براي اين پروژه مراجعه كرده بودند و قيمتهاي بالايي داده بودند و اين بچه ها نمي دانستند كه چگونه بايد قيمت و زمان و هزينه را براي اين پروژه حساب كنند. در مورد موضوع پروژه هم كه صحبت شد مشخص شد كه ضمن اينكه موضوع في نفسه موضوع سخت و جالبي است حتي خود كارفرما هم شناخت دقيقي ندارد و اين كار را مشكل مي كند.

پروژه گرفتن در زمان دانشجويي بيشتر يك خيال و سراب فريبنده است. معمولا ارقام پروژه به شكلي است كه دانشجويان و يا افراد كم تجربه ذوق زده مي شوند و پيش خودشان فكر مي كنند بابا اين پروژه كه كاري نداره! سريع انجامش مي دهيم و تمام. كلي پول در مي آوريم! فارغ از اينكه اگر چنين بود چرا سايرين ارقام بالاتري را براي آن پيشنهاد داده اند. حتما حكمتي در اين كار بوده است و گرنه با توجه به رقابت هاي موجود در جامعه شركتهاي نرم افزاري شركتها معمولا سعي مي كنند كه قيمت ها را مينيموم ارائه كنند.

درحاليكه واقعيت چيز ديگري است. قراردادهاي پروژه ها در زمان شروع معمولا به نظر خيلي خوب و سودآور  به نظر مي رسد در حاليكه پروژه ها معمولا هزينه هاي مختلفي دارند كه محاسبه ‌آنها و در نظر گرفتن آنها نياز به تجربه دارد. پيشتر در زمينه شيوه تخمين زمان و هزينه در اين وبلاگ مطلب نوشته بودم.

خوب يك دانشجو يا فرد بي تجربه در اين زمان چه بايد بكند. آيا بايد پروژه را به هر قيمتي قبول بكند و يا شيوه كار را تغيير دهد؟
‌ براي پاسخگويي به اين سوال بگذاريد نگاه دقيق تري به شيوه هاي مختلف كار كردن در زمينه نرم افزار داشته باشيم. به طور كلي هر فرد در يك كار نرم افزاري به سه شكل مي تواند فعاليت داشته باشد :
1- پروژه اي : در اين شيوه كار شما به عنوان پيمانكار با يك فرد ديگر به عنوان كارفرما قرارداد امضا مي كنيد و براي كل پروژه زمان و هزينه را اعلام مي كنيد. بدين ترتيب كليه هزينه ها و مسائل ديگر به عهده شما است و كارفرما فارغ از همه چيز از شما انتظار دارد در ازاي دريافت مبلغ پروژه در زمان مقرر و با كيفيت معين شده محصول نهايي را آماده كنيد و آن را راه اندازي نماييد.
2- قرارداد ساعتي : شما در اين شكل از كار يا مستقيما با مشتري و يا با يك گروه توليد كننده قراردادي را امضا مي كنيد كه بر اساس آن شما به ميزان نفر ساعتي كه روي پروژه كار مي كنيد حقوق خواهيد گرفت. در اين روش معمولا قبل از اجراي كار يك زمان كلي بين طرفين توافق مي گردد و كار انجام مي شود. زودتر دادن و يا جنبه هاي حقوقي كار و يا ريسك هاي پروژه در اين شكل كار كمتر به شما مرتبط مي شود و در اين زمينه مسوليت كمتري به عهده داريد.
3- قرارداد رسمي و يا قرارداد هاي تمام وقت و يا پاره وقت مدت دار: كار كردن در اين نوع بسته به ساعات كاري شما نيست شما به عنوان كارمند استخدام مي شويد و موظفيد كه در ساعاتي از هفته (به صورت تمام وقت 44 ساعت در هفته و به صورت پاره وقت در ساعت مقرر شده) در محل شركت حاضر باشيد و كار انجام دهيد. در اين شيوه شما مشمول مواردي نظير اضافه كار و كسري كار و يا مرخصي ها مي شويد.

هر روش مزايا و معايب خاص خود را دارد. براي مثال در روش پروژه اي معمولا ارقام بالاتر است اما ريسك ها نيز بالاتر مي رود. در حاليكه در روش سوم ارقام پايين تر است اما ريسك كمتر است و گاهي شما براي ساعتي كه كار نمي كنيد (مرخصي استحقاقي ماهانه = 20 ساعت) حقوق هم مي گيريد!!
انتخاب هر كدام از اين روشها بسته به شرايط مختلفي است. براي مثال در زمانيكه پروژه به خوبي تعريف نشده است و خود كارفرما هم شناخت مناسبي از حدود پروژه ندارد كاركردن به شيوه پروژه اي اشتباه بزرگي است. اگر چه شما با شيوه هاي تخمين زدن سعي كرده ايد كه تخمين خوبي براي زمان و هزينه داشته باشيد اما احتمال ريسك هم بالا است. به عبارت ديگر هر چند ممكن است مشكل خاصي پيش نيايد و شما حتي بتوانيد پروژه را با رقم هزينه پايين تري به انجام برسانيد اما به همين ميزان و حتي بيشتر از آن هم ممكن است اوضاع مطابق انتظار شما پيش نرود و مشتري مدام با مطرح كردن نياز هاي جديد و يا تغيير خواسته هاي قبلي خود در پروژه مشكل ساز گردد.
براي بر طرف كردن اين ريسك ها معمولا بند هايي در قرارداد ها قيد مي شود كه براي مثال احتمال افزايش 20% مبلغ و زمان قرارداد وجود دارد و يا راه را براي قراردادهاي بعدي باز مي گذارند اما به دليل عدم تجربه دانشجويان و يا كساني كه تازه فارغ التحصيل شده اند اصولا اين راه پيشنهاد نمي گردد.
در حاليكه شما در روشهاي دوم و سوم آزادي عمل بيشتري داريد و مي توانيد زمان را با توجه به حجم كار طولاني تر كنيد و توافق در مورد اين مساله بين كارفرما و پيمانكار ساده تر است.
از طرف ديگر روحيات افراد و شرايط فرهنگي و محيطي هم در انتخاب روش كار مهم مي باشد. براي مثال براي افرادي كه بيشتر محتاط هستند و يا شخصيت آرامي دارند و يا ريسك پذير نيستند بهتر است استخدام رسمي و يا قرارداري جايي باشند تا اينكه پروژه بگيرند. چون پروژه گرفتن معمولا استرس بالايي دارد و فرد بايد مديريت خوبي روي ريسك ها داشته باشد.
وضعيت معيشتي افراد هم در نوع كار مهم است. زمانيكه يك فرد از پشتوانه مالي خوبي برخوردار باشد مي تواند بيشتر ريسك كند. اما زمانيكه مسوليت يك زندگي را به عهده داشته باشد بايد به اين فكر كند كه بايد به طور متوسط ماهانه درآمدي كسب كند. پروژه ها معمولا با وجوديكه ارقام بالاتري دارند اما نرخ يكنواختي در گرفتن پروژه، انجام آن و گرفتن پول آن وجود ندارد و پارامترهاي خيلي زياد و خارج از كنترل فرد در آنها موثر است.

به هر حال به عنوان يك توصيه پيشنهاد مي كنم كه دانشجويان و يا افراد كم تجربه در ابتداي شروع به كارشان دقت بيشتري به خرج دهند و بهتر است با عقد قراردادهاي ساعتي و يا سالانه كاركردن را آغاز كنند و زمانيكه  يك حد مقبولي از تجربه را كسب كردند و شرايط مالي مناسبي هم پيدا كردند اقدام به گرفتن پروژه بنمايند. تازه در همين زمان هم بايد به ياد داشته باشند كه هزينه هاي آشكار و نهان زيادي است كه بايد در محاسبه زمان و هزينه يك پروژه در نظر بگيرند و شرط احتياط را رعايت كنند.
باز هم در اين مورد خواهم نوشت.....

همين!