چندی است در صدر اخبار روز ایران بحث بحران در استفاده ایران از انرژی اتمی مطرح است. در ماههای اخیر هم بحث مذاکره با اروپا در این زمینه مطرح است.  چند روز پیش هم در صحبت های وزیر امور خارجه صحبت از توانایی های مذاکره کننده ایرانی در این مذاکرات بود که موجب برتری ایران شده بود به نحوی که ایران در قبال دادن برخی امتیازات دارد امتیازات دیگری به دست می آورد.

اما این مطلب چه ربطی به فنآوری اطلاعات و ارتباطات دارد!!؟ هیچ!

ربطش آنست که دو سال پیش تحقیقی نسبتا مفصل داشتم در زمینه مذاکره بین عاملها (Agent Negotiation). آن روز ها برایم خیلی مهم بود که تعریفی جامع و مانع برای "مذاکره" پیدا کنم. تعاریف زیر تلاش هایی در این زمینه است. تعاریفی که تعریف مذاکره را از یک مکالمه ساده دور می کنند و به یک چانه زنی  نزدیک تر می کنند.
در تعريف مذاكره آمده است:
 ” نوعي از تصميم گيري كه در آن دو يا چند طرف مشتركا و با هدف رسيدن به يك اجماع به دنبال يك راه حل احتمالی مي گردند“
بدین ترتیب،  دلیل اینکه یک مذاکره اتفاق می افتد چنین بیان شده است :
"مذاکره به یکی از دو دلیل ذیل رخ می دهد :
1-برای ایجاد چیز جدیدی که هیچکدام از طرفین نمی توانند آن را به تنهایی بسازند.
2-برای حل مساله یا مشاجره بین طرفین"

با این تعاریف عمومی از مذاکره می توان مذاکره را با توجه به دیدگاههای مختلف تعریف نمود :
-در تئوری بازیهاو حراجها : در این تئوری مذاکره را معادل معامله در نظر گرفته اند و آن را چنین تعریف می کنند : "بوسیله معامله ما مذاکره بین دو یا چند طرف را در مورد یک همکاری احتمالی را در نظر می گیریم که شامل مبادله ، استخدام .... و نظایر آن می شود "

-در تحلیل های تصمیم گیری و مذاکره : یک تعریف در این دیدگاه چنین است :" مذاکره نوعی تصمیم گیری است که دو یا چند عامل به صورت فعال که خود نمی توانند به صورت مستقل تصمیم بگیرند ، در آن شرکت دارند و بنابراین باید بپذیرند که روی این تصمیم با یکدیگر مصالحه کنند."
در این دیدگاه مشخصات عمومی یک مذاکره چنین آمده است:
1-در مذاکره دو یا چند طرف شرکت می کنند. این طرفین می توانند افراد مستقل، گروهها و با سازمانها باشند.
2-بین علاقه های دو یا چند طرف یک تضاد وجود دارد. بدین معنی که چیزی که یکی می خواهد لزوما جیزی نیست که دیگری نیز بخواهد و طرفین بایستی به دنبال راه حلی بگردند که این تضاد را برطرف کنند.
3- طرفین مذاکره می کنند چون آنها فکر می کنند می توانند از شکلی از تاثیر استفاده کنند تا معامله بهتری نسبت به زمانی که به سادگی هر چیزی که طرف مقابل داوطلبانه به آنها می دهد، قبول کنند، داشته باشند.
4-طرفین مذاکره حداقل برای یک لحظه ترجیح می دهند که دنبال یک توافق جستجو کنند تا اینکه آشکار مبارزه کنند، تسلیم طرف مقابل شوند، به طور همیشگی قرار داد را فسخ کنند، یا بحث خود را به حدی بالاتری از اقتدار خود برای حل آن ببرند. مذاکره زمانی رخ می دهد که هیچ سیستم و هیچ مجموعه قواعد یا روالهای مشخص ثابت برای رفع اختلاف وجود نداشته باشد.
5-زمانی که مذاکره می کنیم ما فرض می کنیم که می دهیم و می گیریم.
6-مذاکره موفق شامل مدیریت نامحسوسها به همان خوبی محسوسات است (برای مثال قیمت یا عبارات توافق)"

-تحقیقات سیستم های اطلاعاتی : و در این دیدگاه : "فرآیند مذاکره می تواند در شکل های زیادی صورت گیرد، از یک معامله غیرساختیافته بین دو طرف تا یک محیط بازار سریع از مبادلات سهام تا تمامی روال های حراج"

همچنین تعریف دیگری که محدود به عاملهای خودمختار نرم افزاری است ارائه شده است :"مذاکره در تجارت الکترونیک به عنوان پردازشی تعریف می شود که دو یا چند طرف به صورت چندجانبه و با استفاده از تکنیک ها و ابزارهای تجارت الکترونیک برای بدست آوردن سود متقابل به داد و ستد منابع می پردازند. [...] پردازشی که در آن دو عامل نرم افزاری هوشمند روی یک راه حل به صورت الکترونیکی مذاکره می کنند و سپس نتیجه را برای مدیر خود آماده می کنند."

-تحقیقات هوش مصنوعی :به جز تعریفی که در ابتدا آورده شد، تعریف دیگری که تمرکز به "مذاکره خودکار " در زمینه هوش مصنوعی توزیع شده دارد چنین است : "در مذاکره خودکار ، عاملهای محاسباتی قراردادهایی را به عنوان نمایند طرفین دنیای واقعی خود پیدا و آماده می کنند. این خودکاری زمان مذاکره انسانی را ذخیره می کند و عاملهای محاسباتی اغلب در داد وستد های ترکیبی و با تنظیمات پیچیده سوق الجیشی بهتر عمل می کنند."

و نیز در یک چشم انداز تکاملی محاسباتی :"مذاکره یک فرآیند جستجو است . برای مثال دو بازیکن ، معامله جامع را می توان به شکل دو مذاکره کننده که مشترکا یک فضای چندبعدی را جستجو می کنند و سپس روی یک نقطه یکتا در فضا توافق می کنند مشاهده کرد. "

-‌ سيستم هاي چند عامله : و بدین ترتیب می توان در این دیدگاه مذاکره را چنین تعریف کرد : ”مذاكره پردازشي است كه گروهي از عامل ها در يك موضوع مشخص به يك توافق قابل قبول براي همه دست يابند“.

مذاكره همواره به عنوان يكي از بخش هاي اساسي سيستم هاي چند عامله اي (Multi Agent System) كه شامل عامل هاي خودمختار ، تصميم گيرنده و داراي منافع شخصي مي باشند مطرح مي شود و با توجه به تعريف هر مساله، طراحي روشي كارا براي مذاكره بين عاملها در آن اهميت ويژه اي دارد.
همانگونه که در داد و ستدها، قراردادها و روابط انسانی (نظیر آنچه در مذاکرات اتمی ایران مشهود است) مذاکره مهم ، حساس و پیچیده است، در سیستمهای چند عامله نیز این مطلب به همین گونه است.
حال سوالی که برای خودم پیش آمد این بود که آیا نمی توان در آغاز مذاکرات انسانی، با استفاده از عاملهای هوشمند و یادگیر، مذاکره را شبیه سازی کرد تا بتوان استراتژی خود را آزمود، به نحوی که در مذاکره اصلی بتوان بیشترین سود را کسب کرد؟ .....

بازهم در زمینه سیستمهای هوشمند و مذاکره بین عاملها خواهم نوشت. امیدوارم نتیجه حداقل برای خودم همین باشد که مطالعاتم را در این زمینه را مرور کنم.

همین!