در این نوشته تعاریفی از کتابخانه های دیجیتال یا رقمی ، Digital Libraries ، ارائه خواهد شد. مفهومی که پاسخی است به کاستی های اینترنت در زمینه ارائه اطلاعات و خدمات.

* تعریف
تعاریف متعددی برای کتابخانه رقمی وجود دارد. این تعاریف بعضا بسیار درو از هم می باشند و تعریف استانداردی برای کتابخانه رقمی وجود ندارد. اما با این وجود یک خط مشترک بین همه این تعاریف تا کید بیش از حد آنان به منابع (resources) می باشد در حالیکه کمتر به مساله سرویسی (service) که آنها ارائه می کنند ، اشاره دارند .  از جمله این تعاریف می توان به تعریف زیر اشاره کرد :
"کتابخانه های رقمی سازمانهایی هستند که منابعی شامل کارمندان متخصص را دارا می باشند و وظیفه آنها   انتخاب، سازماندهی، پیشنهاد دهی عقلانی برای دسترسی ، توزیع کردن، محافظت از جامعیت و تضمین پایداری در طول زمان کارهای رقمی  می باشد و  بنابراین برای استفاده توسط یک جامعه تعریف شده و یا مجموعه ای از جوامع  به آسانی و با صرفه در دسترس می باشند."

جمع بندی14 تعریف ارائه شده در بین سالهای 1987 تا 1993 برای کتابخانه های دیجیتال در عبارات زیر خلاصه شده است :
-کتابخانه رقمی یک موجودیت منفرد نیست.
-کتابخانه رقمی به فنآوری نیاز دارد تا منابع کتابخانه ها و سرویس دهنده های اطلاعاتی خیلی زیادی را به هم متصل کند.
-شفاف بودن پیوند بین کتابخانه های رقمی و سرویس دهنده های اطلاعای زیاد برای کاربر استفاده کننده
-دسترسی همگانی به کتابخانه ها رقمی و سرویس دهنده های اطلاعاتی یک هدف است.
-کتابخانه های رقمی محدود به جانشینی اسناد نیستند، آنها به فراورده های رقمی توسعه پیدا کرده اند که نمی توان آنها را در قاب های چاپ شده نمایش داد و یا توزیع کرد.

همچنین در از بین 30 تعریف، ارائه شده برای کتابخانه رقمی بین سالهای 1991 تا 1994 ذکر شده این مطالب جلوه بیشتری دارد : "مخزنی از موجودیهای اطلاعاتی" ، "مخزنهای بزرگ اطلاعاتی" ، "پایگاه داده های برخط و تولیدات اطلاعاتی مختلف" ، "دستگاه دخیره سازی کامپیوتری که در آن مخازن اطلاعاتی قرار دارد"، "سیستمهای کتابخانه ای کامپیوتری و شبکه ای" ، "پایگاه داده های قابل دسترسی از طریق اینترنت"، "محصولات اطلاعاتی بر روی لوح فشرده "،"سرورهای پایگاه اطلاعات"، "کتابخانه هایی با کاتالوگهای برخط" و" مجموعه ای از اطلاعات کامپیوتری- پردازشی".
بدین ترتیب با توجه به جمع بندی این تعاریف، آمده است که:
" کتابخانه رقمی عموما به صورت مجموعه ای از اطلاعات کامپیوتری-پردازشی یا مخازنی برای چنین اطلاعاتی تعریف می گردد."
و در ادامه با محدود کردن تعریف فوق کتابخانه رقمی چنین تعریف شده است
"یک کتابخانه رقمی یک کتابخانه است که همه یا بخشی از مجموعه های اطلاعاتی خود را به عنوان جایگزین، مکمل و یا ضمیمه قالب های معمول چاپی و میکروفیلم هایی که هم اکنون مجموعه قالب کتابخانه می باشد را به صورت کامپیوتری نگهداری می کند. "

*تاریخچه
مفهوم کتابخانه های رقمی اولین بار در سال 1940 و توسط Vannevar Bush در مورد سیستم Memox به صورت شفاف تعریف شد. سیستم Memox یک کتابخانه رقمی مربوط به آینده بود. این سیستم چنین تصویر می شد : "یک دستگاه که یک فرد در آن همه کتابهایش ، دفاترش و ارتباطاتش را ذخیره می کند. این دستگاه به صورت مکانیکی می باشد بنابراین دسترسی به آن با سرعت و قابلیت انعطاف بسیار زیادی امکانپذیر است. " یک تصور در مورد گسترش این ایده آن است که این دستگاه بتواند از راه دور کار کند. اما در آن زمان ارتباط از راه دور نسبتا ابتدائی بود و همچنین به دلیل اینکه زمانی که Memox مطرح شد هنوز فن آوری ذخیره سازی رقمی مطرح نشده بود محتوای Memox روی میکروفیلم وجود داشت.

با دسترسی به کامپیوتر ها و توسعه انباره های رقمی و فن آوری ارتباطات ، کتابخانه های رقمی به صورت مبتنی بر کامپیوتر درآمدند.
در زمینه ایندکس گذاری مبتنی بر کامپیوتر براي اولین بار در دهه های 1950 و 1960 مطالعاتی صورت گرفت . برای مثال پروژه Intrex یک انباره اطلاعاتی و سیستم بازیابی بود که در دهه 1960 در MIT توسعه پیدا کرد. در آن زمان محققین اعتقاد داشتند که کتابخانه رقمی با دو نوع داده کار خواهد کرد : داده ذخیره شده به صورت رقمی و داده های تصویری ذخیره شده روی میکروفیلم.
در پروژه Intrex کتابخانه رقمی چنین تشریح شد : "کتابخانه منبع مرکزی یک شبکه انتقال اطلاعات است که در بین مجامع دانشگاهی توسعه خواهد یافت. دانشجویان و محققان این سیستم را نه تنها برای پیداکردن کتابها و مستندات در کتابخانه بلکه برای دسترسی به تمام منابع اطلاعاتی دانشگاهی از طریق شماره گیر تلفن، صفحه کلید تلگراف، صفحه نمایشهای شبیه تلویزیون و کپی های سریع استفاده نمایند. بدین ترتیب کاربران شبکه همانطور که با کتابخانه ارتباط دارند با یکدیگر نیز می توانند ارتباط داشته باشند و ترافیک اطلاعاتی شبکه بوسیله ابزار تقسیم اشتراک زمان کامپیوتری کنترل می شد. برای سرویس های راه دور نیز با اتصال به شبکه انتقال اطلاعات دانشگاه امکان دسترسی برای هر کابر در هر مکان فراهم می گردد. "

پیش بینی های قبل از سال 1970 کمی کهنه به نظر می رسد. در حالیکه ایده ای که در سال 1978 مطرح شد ایده ای بود که به تعاریف جدید نزدیکتر است. این ایده توسط Lancaster ارائه شده است. در این ایده اجتماعات بدون کاغذ (Paperless) و سیستم های الکترونیکی مطرح شده است.

با این وجود بدلایل فنی این رویاها تا دهه 1990 محقق نگردید. در این دهه توسعه اینترنت و world wide web (www) انگیزه ای را برای توسعه کتابخانه های رقمی مدرن فراهم آورد.
مردم بسیار زیادی web را برای بدست آوردن اطلاعات مورد نیازشان مورد جستجو قرار می دهند و در همان زمان که www با اضافه شدن میلیون ها صفحه در روز رشد می کند حجم زیادی از اطلاعات قابل بازیابی نیز در آن تولید می شود.
در این زمینه گفته شده است که : بازیابی اطلاعات روی اینترنت با پیدا کردن اطلاعات در یک کتابخانه متفاوت است زیرا اطلاعات اینترنتی فاقد سازماندهی و ساختاربندی مؤثر می باشند.
کتابخانه های رقمی روشی را برای سازماندهی روی web و آسان سازی بازیابی اطلاعات برای گروههای متفاوت کاربران فراهم می کنند.

در سال 1994 و با درک نقش حیاتی کتابخانه های رقمی ، کتابخانه کنگره پروژه ای را برای ایجاد یک کتابخانه رقمی ملی (NDL) آغاز کرد که بر پایه بیش از سی سال تلاش بنا شده بود. کتابخانه کنگره برنامه ریزی نمود که جهان برخط را در برنامه NDL خود در برگیرد. بنابراین برنامه ریزی شد که تعداد زیادی از مجموعه ها را رقمی کرده و برای استفاده برخط آماده نمایند.
پروژه مشهور دیگری که در سال 1994 اعلام شد DLI بود. این پروژه توسط NSF، NASA و DARPA پشتیبانی می شد. این پروژه بر ایجاد ابزارهایی برای گردآوری، ذخیره سازی و سازماندهی اطلاعات در قالب های رقمی و آماده کردن آنها برای جستجو ، بازیابی و پردازش از طریق شبکه های ارتباطی و ایجاد تمام اینها در یک قالب کاربر-پسند توجه داشت . در فاز یک این برنامه 6 پروژه بزرگ در زمینه کتابخانه رقمی در بین سالهای 1994تا 1998 انجام گردید. این پروژه ها بر توسعه زیربنای اطلاعات ملی (NII) و بر مشکلات تکنیکی آتی توجه داشتند. ادامه برنامه DLI از سال 1998 و در فاز 2 بیشتر بر روی همکاری و تعامل بین کتابخانه های رقمی و انسانها تاکید دارد.

مفهوم کتابخانه های رقمی از سیستم Memex تا DLI - Phase 2 تغییر نمود و امروزه ایده آل به صورت سیستم های انسان- محوری که قابلیت سرویس دهی به همه مردم در همه زمینه ها را دارا باشند، مطرح است .

رشد کتابخانه های رقمی در DLF در سه مرحله تقسیم شده است :
1-اولین مرحله : آرزو ها : Skunk work : کتابخانه رقمی جوان
2-دومین مرحله : پیچش پروژه ها در برنامه ها : کتابخانه رقمی بالغ
3-سومین مرحله : از همبستگی تا وابستگی : کتابخانه رقمی بزرگسال
این منبع شامل مطالعات موردی دقیقی بر روی کتابخانه های رقمی کالیفرنیا، دانشگاه های هاروارد، ایندیانا، نیویورک، میشیگان و ویرجیانا می باشد. این کتابخانه های رقمی در حال حاضر می باشند و بررسی آنها می تواند دیدگاههای مختلف در توسعه کتابخانه رقمی را روشن سازد. کتابخانه های رقمی دانشگاه ویرجیانا و میشگان دو تا از قدیمی ترین برنامه ها در آمریکا می باشند و در سوی دیگر کتابخانه رقمی دانشگاه نیویورک پروژه جدیدی است که هنوز حدود 2 الی 3 سال از شروع آن می گذرد. در این میان کتابخانه های رقمی دانشگاههای هاروارد و ایندیانا عمر متوسطی دارند. در این منبع ضمن مطالعه این کتابخانه ها ، آنها با یکدگیر مقایسه و طبقه بندی شده اند.